Artificial sun in Gujarat: ભારત ફ્યુઝન ટેક્નોલોજી દ્વારા સૂર્ય જેવી ઊર્જા મેળવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. ગુજરાતના ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પ્લાઝ્મા રિસર્ચ (IPR) ખાતે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ SST-1 ટોકમાક મશીનમાં શક્તિશાળી 82.6 GHz ગાયરોટ્રોન સક્રિય કરવામાં સફળતા મેળવી છે. આ ટેક્નોલોજી અત્યંત ઊંચા તાપમાને પ્લાઝ્માને ગરમ અને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
શું છે ‘કૃત્રિમ સૂર્ય’?
સૂર્યમાં ન્યુક્લિયર ફ્યુઝન પ્રક્રિયા દ્વારા ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે. હાઇડ્રોજન જેવા હળવા પરમાણુઓના ન્યુક્લિયસ ભેગા થઈને ભારે ન્યુક્લિયસ બનાવે છે અને આ પ્રક્રિયામાં વિશાળ માત્રામાં ઊર્જા મુક્ત થાય છે. વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વી પર આ જ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત રીતે કરવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે.
SST-1 ટોકમાક શું છે?
SST-1 એટલે Steady State Superconducting Tokamak જે ભારતનું ફ્યુઝન સંશોધન મશીન છે. ટોકમાક ડોનટ આકારનું વિશાળ મશીન હોય છે, જેમાં શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્રની મદદથી અત્યંત ગરમ પ્લાઝ્માને રિએક્ટરની દિવાલોથી દૂર રાખવામાં આવે છે.
82.6 GHz ગાયરોટ્રોનથી શું ફાયદો?
ગાયરોટ્રોન અત્યંત ઊંચી આવર્તનની માઇક્રોવેવ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઊર્જા પ્લાઝ્મામાં પહોંચાડવાથી તેને જરૂરી અત્યંત ઊંચા તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે અને પ્લાઝ્માને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવાના સંશોધનમાં મદદ મળે છે.
સૂર્યના કોર કરતાં 20 ગણું વધુ ગરમ પ્લાઝ્મા
ભારતીય ફ્યુઝન સંશોધનમાં 200 મિલિયન ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ પ્લાઝ્મા તાપમાન હાંસલ કરવામાં આવ્યું છે. આ તાપમાન સૂર્યના કોર કરતાં આશરે 20 ગણું વધારે છે. જોકે માત્ર આટલું ઊંચું તાપમાન મેળવવું પૂરતું નથી; પ્લાઝ્માને સ્થિર રાખવું અને લાંબા સમય સુધી નિયંત્રિત કરવું સૌથી મોટો પડકાર છે.
ફ્યુઝન ઊર્જા માટે હજુ લાંબી સફર
ન્યુક્લિયર ફ્યુઝનને ભવિષ્યની સ્વચ્છ ઊર્જાના સંભવિત સ્ત્રોત તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમાં ઇંધણની ઉપલબ્ધતા અને ઓછા લાંબા ગાળાના કિરણોત્સર્ગી કચરા જેવા ફાયદા હોઈ શકે છે. જોકે હાલનું SST-1 સંશોધન મશીન સીધું વીજળી ઉત્પન્ન કરતું ફ્યુઝન પાવર પ્લાન્ટ નથી.
ગુજરાતમાં થઈ રહેલું આ સંશોધન ભારતને અત્યંત ગરમ પ્લાઝ્મા, ચુંબકીય નિયંત્રણ અને ફ્યુઝન ટેક્નોલોજીની સમજમાં આગળ લઈ જઈ રહ્યું છે. ‘કૃત્રિમ સૂર્ય’માંથી વ્યાવસાયિક વીજળી મેળવવા માટે હજુ અનેક વૈજ્ઞાનિક અને એન્જિનિયરિંગ પડકારો પાર કરવા બાકી છે.