SC: સુપ્રીમ કોર્ટે રખડતા કૂતરાઓના પુનર્વસન અને નસબંધી અંગેના 7 નવેમ્બર, 2025 ના રોજના તેના આદેશમાં ફેરફાર કરવા અથવા તેને પાછો ખેંચવાની માંગ કરતી બધી અરજીઓ ફગાવી દીધી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે રખડતા પ્રાણીઓ અંગે ભારતીય પશુ કલ્યાણ બોર્ડ (AWBI) દ્વારા જારી કરાયેલ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) ની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓને પણ ફગાવી દીધી હતી. ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ, ન્યાયાધીશ સંદીપ મહેતા અને ન્યાયાધીશ એન.વી. અંજારિયાની બનેલી બેન્ચે સુનાવણીની અધ્યક્ષતા કરી. કોર્ટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, બસ સ્ટેન્ડ, રેલ્વે સ્ટેશન, રમતગમત સંકુલ, હોસ્પિટલો વગેરે સ્થળોએથી રખડતા કૂતરાઓને દૂર કરવા અંગેના તેના અગાઉના નિર્દેશોમાં ફેરફાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, અને નસબંધી પછી કૂતરાઓને તેમના મૂળ સ્થાનો પર પાછા ફરવા માટે સૂચનાઓ જારી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
તેમની અરજીઓમાં, શ્વાન પ્રેમીઓએ દલીલ કરી હતી કે જાહેર સ્થળોએથી રખડતા કૂતરાઓને દૂર કરવાનો આદેશ અતિશય કઠોર અને કૂતરાઓના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે. તેઓએ પશુ જન્મ નિયંત્રણ કાર્યક્રમને વધુ અસરકારક બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. જો કે, આ દલીલોને ફગાવી દેતા, સુપ્રીમ કોર્ટે જાહેર હિત અને જાહેર સલામતીને પ્રાથમિકતા આપી.
સુપ્રીમ કોર્ટે નારાજગી વ્યક્ત કરી
નારાજગી વ્યક્ત કરતા, સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે લાંબા સમયથી, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા રખડતા કૂતરાઓની વધતી વસ્તીને પહોંચી વળવા માટે કોઈ નક્કર પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા નથી. કોર્ટે ટિપ્પણી કરી કે પશુ જન્મ નિયંત્રણ પદ્ધતિનો અસરકારક રીતે અમલ કરવામાં આવ્યો નથી, અને તેના માટે ફાળવવામાં આવેલ ભંડોળ અપૂરતું અને અસમાન છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “ગૌરવ સાથે જીવવાનો અધિકાર એ લોકોનો મુક્તપણે જીવવાનો અધિકાર પણ સમાવે છે, જે કૂતરાઓ દ્વારા થતા હુમલાઓ અથવા ધમકીઓના ભય વિના જીવે છે.”
ગંભીર રીતે બીમાર કૂતરાઓને મારવા માટેના નિર્દેશો
એક મહત્વપૂર્ણ આદેશ જારી કરીને, સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે હડકવાથી પીડાતા કૂતરાઓ – તેમજ અન્ય ગંભીર રીતે બીમાર કૂતરાઓ જે માનવ જીવન માટે જોખમી છે – ને મારી નાખવામાં આવે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તે જમીની વાસ્તવિકતાઓ પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરી શકે નહીં, જ્યાં બાળકો, મુસાફરો અને વૃદ્ધો સતત કૂતરા કરડવાની ઘટનાઓનો ભોગ બની રહ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને જરૂરી માળખાગત સુવિધાઓ મજબૂત કરવા અને રખડતા કૂતરાઓની વધતી વસ્તીને પહોંચી વળવા માટે નક્કર પ્રયાસો કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “પ્રાણી જન્મ નિયંત્રણ નિયમો અને અન્ય લાગુ કાયદાકીય પ્રોટોકોલ અનુસાર, અધિકારીઓ અસાધ્ય રોગોથી પીડાતા, હડકવાથી સંક્રમિત અથવા કોઈપણ રીતે માનવ જીવન માટે જોખમી એવા કૂતરાઓને મારી નાખવાના પગલાં લઈ શકે છે.”
કોર્ટે એવો પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો કે કૂતરાઓને ખોરાક આપનારાઓની જવાબદારીઓ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે.
બેન્ચે વધુમાં અવલોકન કર્યું હતું કે રખડતા કૂતરાઓને ખોરાક આપનારા અને કૂતરા પ્રેમીઓની જવાબદારી પણ હવે સ્થાપિત કરવામાં આવશે. જો કૂતરો કોઈ વ્યક્તિને કરડે છે, તો આવા કિસ્સાઓમાં જવાબદારી ફક્ત વહીવટીતંત્રની જ નહીં, પરંતુ કૂતરાઓની સંભાળ અથવા ખોરાકમાં સામેલ લોકો પર પણ રહેશે.