Ganpati: ‘એકદંત’થી ‘લંબોદર’ સુધી… ગણેશ ચતુર્થીના અવસરે ભગવાન ગણેશના આઠ અવતારોની કથાઓ જાણો

Ganpati: ગણેશ ઉત્સવ ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે; પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આપણે જે પ્રિય ‘બાપ્પા’ની પૂજા કરીએ છીએ, તેમણે વિશ્વને પાપમુક્ત કરવા માટે વિવિધ યુગોમાં આઠ વિશેષ અવતારો ધારણ કર્યા હતા?

ગણેશ ચતુર્થી ૨૦૨૬નો પવિત્ર તહેવાર ૧૪ સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થાય છે. આ દિવસે ઘરો અને સાર્વજનિક પંડાલોમાં ભગવાન ગણેશની મૂર્તિઓની સ્થાપના કરવામાં આવશે. આ વિશેષ અવસરે, ચાલો ‘મુદગલ પુરાણ’માં વર્ણવ્યા મુજબ ભગવાન ગણેશના આઠ મુખ્ય અવતારોની કથાઓ જાણીએ. આ સ્વરૂપો—વક્રતુંડ, એકદંત, મહોદર, ગજાનન, લંબોદર, વિકટ, વિઘ્નરાજ અને ધૂમ્રવર્ણ—ચોક્કસ અસુરો અને મનુષ્યોમાં રહેલા વિવિધ દુર્ગુણો સાથે સંકળાયેલા છે.

વક્રતુંડ અવતાર

વક્રતુંડને ભગવાન ગણેશના આઠ મુખ્ય અવતારોમાં પ્રથમ માનવામાં આવે છે. ‘વક્રતુંડ’ નામ ભગવાન ગણેશને ‘વક્ર સૂંઢ’ (વાંકી સૂંઢ) ધરાવનાર તરીકે સંબોધે છે. પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, મત્સરાસુર નામના અસુરે કઠોર તપસ્યા દ્વારા મહાન શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી. આ શક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તે ઈર્ષ્યા અને અન્ય લોકો કરતાં શ્રેષ્ઠ હોવાની ભાવનાથી ભરાઈ ગયો. તેણે દેવતાઓ અને અન્ય દિવ્ય જીવોને ત્રાસ આપવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારે મત્સરાસુરના અહંકાર અને અત્યાચારનો અંત લાવવા માટે ભગવાન ગણેશે વક્રતુંડ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

એકદંત અવતાર

એકદંત એ ભગવાન ગણેશનો બીજો મુખ્ય અવતાર છે. આ સ્વરૂપમાં દેવતાનો માત્ર એક જ દાંત (દંતશૂળ) દૃશ્યમાન હોય છે, જે ‘એકદંત’ નામની વિશેષતા દર્શાવે છે. ધાર્મિક કથાઓ અનુસાર, મદાસુર નામના અસુરે શક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પોતાની તાકાત અને પરાક્રમ વિશે અહંકાર કેળવ્યો. તેનો અહંકાર વધતો ગયો અને તેણે દેવતાઓ તથા વિવિધ લોકમાં હાહાકાર મચાવવાનું શરૂ કર્યું. ભગવાન ગણેશે એકદંત સ્વરૂપમાં તેનો સામનો કર્યો અને તેના ‘મદ’—એટલે કે તેના અહંકાર અને સત્તાના નશા—નો નાશ કર્યો.

મહોદર અવતાર

ભગવાન ગણેશનું ત્રીજું સ્વરૂપ ‘મહોદર’ તરીકે ઓળખાય છે. ‘મહોદર’ નામ ભગવાન ગણેશને ‘વિશાળ પેટ’ (ઉદર) ધરાવનાર તરીકે સંબોધે છે. મુદગલ પુરાણ અનુસાર, મોહાસુર નામનો અસુર (રાક્ષસ) મોહ અને ભ્રમ સાથે સંકળાયેલો છે. મોહાસુરના પ્રભાવ હેઠળ, વ્યક્તિ સાચા અને ખોટા વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની ક્ષમતા ગુમાવવા લાગે છે. જેમ જેમ તેનો પ્રભાવ વધ્યો, તેમ દેવતાઓ અને અન્ય જીવો માટે સંકટ ઊભું થયું; ત્યારે ભગવાન ગણેશે ‘મહોદર’નું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને મોહાસુરનો પરાજય કર્યો.

ગજાનન અવતાર

ગજાનનને ભગવાન ગણેશનો ચોથો મુખ્ય અવતાર માનવામાં આવે છે. ‘ગજાનન’નો અર્થ છે હાથીના મુખવાળા ભગવાન ગણેશ. આ અવતારની કથામાં લોભાસુર નામના અસુરનો ઉલ્લેખ છે. નામ સૂચવે છે તેમ, લોભાસુર લોભ (લાલચ) સાથે સંકળાયેલો છે. જ્યારે વધુ ને વધુ મેળવવાની ઈચ્છા જરૂરિયાત કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે તે વ્યક્તિ માટે મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે. ભગવાન ગણેશે ગજાનન સ્વરૂપે લોભાસુરનો સામનો કર્યો અને તેના પ્રભાવનો અંત આણ્યો.

લંબોદર અવતાર

‘લંબોદર’ એ ભગવાન ગણેશના સૌથી લોકપ્રિય નામોમાંનું એક છે, જે વિશાળ પેટ ધરાવતા દેવતાનો નિર્દેશ કરે છે. આ સ્વરૂપ ક્રોધાસુરની કથા સાથે જોડાયેલું છે. ક્રોધાસુરનો ક્રોધ સતત વધતો જતો હતો અને તેના પ્રભાવ હેઠળ તે અન્યને પીડા આપવા લાગ્યો. તેના અત્યાચારે દેવતાઓ માટે પણ સંકટ ઊભું કર્યું. ત્યારે ભગવાન ગણેશે લંબોદરનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને ક્રોધાસુરને પરાજિત કર્યો.