female: ‘ચોકલેટ સિસ્ટ’ (Chocolate cyst) શું છે? તે અંડાશયમાં લોહીથી ભરેલી એક ગાંઠ છે; સ્ત્રીઓના સ્વાસ્થ્ય પર તેની શું અસર થાય છે તે જાણો.

female: અંડાશયમાં થતી ‘ચોકલેટ સિસ્ટ’ એ સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતી સૌથી સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ પૈકીની એક છે. આ લેખમાં, નિષ્ણાત પાસેથી તેના લક્ષણો, કારણો, તેની સાથે સંકળાયેલા જોખમો અને આ સ્થિતિ વાસ્તવમાં શું છે તે વિશે જાણો. સ્ત્રીના અંડાશયમાં ‘ચોકલેટ સિસ્ટ’ વિકસવી એ એક સામાન્ય તબીબી સ્થિતિ છે. તેના નામથી વિપરીત, તેનો ચોકલેટ ખાવા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. આ અંડાશયમાં બનતી એક એવી કોથળી (સિસ્ટ) છે, જેમાં જૂનું લોહી જમા થયેલું હોય છે. તે ‘એન્ડોમેટ્રિઓસિસ’ (endometriosis) નામની સ્થિતિ સાથે સંકળાયેલી છે. તેના કારણે માસિક ધર્મ દરમિયાન અસહ્ય દુખાવો, પેટમાં અસ્વસ્થતા અને ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલીઓ આવી શકે છે. ચાલો જાણીએ કે આ સિસ્ટ શા માટે બને છે, તેના લક્ષણો શું છે અને તેની સારવાર કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.

‘ચોકલેટ સિસ્ટ’ શું છે?
તબીબી પરિભાષામાં, ચોકલેટ સિસ્ટને ‘ઓવેરિયન એન્ડોમેટ્રિઓમા’ (ovarian endometrioma) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે ‘એન્ડોમેટ્રિઓસિસ’ નામની સ્થિતિ સાથે જોડાયેલી છે, જેમાં ગર્ભાશયના અંદરના પડ (એન્ડોમેટ્રિયમ) જેવા કોષો ગર્ભાશયની બહાર વિકસવા લાગે છે. જ્યારે આ કોષો અંડાશય સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તે સિસ્ટ (ગાંઠ) બનાવી શકે છે.

ચોકલેટ સિસ્ટ શા માટે બને છે?
‘આશા આયુર્વેદ ફર્ટિલિટી સેન્ટર’ના નિષ્ણાત ડૉ. ચંચલ શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, ચોકલેટ સિસ્ટ એન્ડોમેટ્રિઓસિસ સાથે સંકળાયેલી છે. જોકે, આ સ્થિતિનું ચોક્કસ કારણ હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે જાણી શકાયું નથી.

સિસ્ટ બનવા પાછળના કારણો અને જોખમો
આનુવંશિક પરિબળો
જો પરિવારમાં કોઈને આ સમસ્યા રહી હોય, તો તેના થવાની શક્યતા વધી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો માતા કે બહેનને એન્ડોમેટ્રિઓસિસ હોય, તો પરિવારના અન્ય સભ્યોમાં તેનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે.

હોર્મોનલ પ્રભાવ
એસ્ટ્રોજન જેવા હોર્મોન્સ એન્ડોમેટ્રિઓસિસ સાથે સંકળાયેલી પેશીઓના વિકાસમાં ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી, શરીરમાં હોર્મોન્સનું સંતુલન જળવાઈ રહે તે જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (immune system) પણ આ રોગના વિકાસમાં ભાગ ભજવી શકે છે.