america: અમેરિકાએ પ્રથમ વખત સ્વીકાર્યું છે કે તેણે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં અવકાશી શસ્ત્રો તૈનાત કર્યા છે. આ ખુલાસાએ રશિયા અને ચીન સાથેની વધતી જતી અવકાશી સ્પર્ધા અંગેની ચિંતાઓમાં વધારો કર્યો છે. અવકાશમાં તીવ્ર બનતી લશ્કરી સ્પર્ધા વચ્ચે, અમેરિકાએ એક મહત્વપૂર્ણ ખુલાસો કર્યો છે. અમેરિકાએ પ્રથમ વખત જાહેરમાં સ્વીકાર્યું છે કે તેણે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં અવકાશી શસ્ત્રો તૈનાત કર્યા છે. યુએસ એરફોર્સના સેક્રેટરી ટ્રોય મેઈન્કે જણાવ્યું હતું કે દુશ્મનના સંભવિત હુમલાઓથી અમેરિકી દળોનું રક્ષણ કરવા માટે આ “ઓન-ઓર્બિટ સ્પેસ કંટ્રોલ વેપન્સ” (ભ્રમણકક્ષામાં રહીને અવકાશ પર નિયંત્રણ રાખનારા શસ્ત્રો) આવશ્યક છે. જોકે, અમેરિકાએ આ શસ્ત્રો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે, કેટલા શસ્ત્રો તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે અથવા તેમને ક્યારે ભ્રમણકક્ષામાં મોકલવામાં આવ્યા હતા તે અંગેની વિગતો જાહેર કરી નથી.
ટ્રોય મેઈન્કનું આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે અમેરિકાએ રશિયા અને ચીનની વધતી જતી અવકાશ-આધારિત લશ્કરી ક્ષમતાઓ અંગે વારંવાર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અમેરિકાનો દાવો છે કે બંને દેશો અવકાશમાં પોતાની લશ્કરી ક્ષમતાઓનો ઝડપથી વિસ્તાર કરી રહ્યા છે. ચીન તેના સૈન્યને આધુનિક બનાવવા માટે ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય અન્ય દેશોની અવકાશ-આધારિત પ્રણાલીઓ અને ઉપગ્રહોને ખોરવી નાખવાનો છે. બીજી તરફ, રશિયા અવકાશને ભવિષ્યના યુદ્ધ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર માને છે.
યુદ્ધમાં સંભવિત લાભ
અમેરિકાના મતે, અવકાશમાં વર્ચસ્વ મેળવવાથી ભવિષ્યના કોઈપણ સંઘર્ષમાં નોંધપાત્ર લાભ મળી શકે છે. અમેરિકા ૨૦૦૭થી રશિયા અને ચીન દ્વારા અવકાશી શસ્ત્રોના પરીક્ષણ અને તૈનાતી અંગે ચેતવણી આપી રહ્યું છે. આ દેશોની પ્રવૃત્તિઓને જોતા, અમેરિકા માને છે કે અવકાશ હવે યુદ્ધનું મેદાન બની ગયું છે. પરિણામે, અમેરિકા પોતાની અવકાશ-આધારિત લશ્કરી ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે.
અમેરિકાએ શું કહ્યું?
‘એર, સ્પેસ એન્ડ સાયબર કોન્ફરન્સ’માં બોલતા ટ્રોય મેઈન્કે જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા ઉભરતા જોખમોનો સામનો કરવા માટે તૈયાર છે. યુએસ સ્પેસ ફોર્સના પ્રવક્તાના જણાવ્યા અનુસાર, જરૂર પડ્યે આ અવકાશ-આધારિત ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ રક્ષણાત્મક અને આક્રમક એમ બંને હેતુઓ માટે થઈ શકે છે. અમેરિકા માટે આ બાબત અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આધુનિક યુદ્ધમાં ઉપગ્રહો (સેટેલાઇટ્સ) મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે; જીપીએસ (GPS), સંચાર, દેખરેખ, ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવી અને લક્ષ્ય નિર્ધારણ જેવી આવશ્યક સેવાઓ મોટાભાગે ઉપગ્રહ ટેક્નોલોજી પર નિર્ભર છે. આવી સ્થિતિમાં, જો કોઈ દેશના ઉપગ્રહને નુકસાન થાય, તો તેની અસર માત્ર લશ્કરી પ્રણાલીઓ પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ સંચાર સેવાઓ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સુધી પણ વિસ્તરી શકે છે. યુએસ સ્પેસ ફોર્સના જણાવ્યા અનુસાર, “સ્પેસ કંટ્રોલ” (અવકાશ પર નિયંત્રણ) માં એવી તમામ કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે જેનો ઉદ્દેશ્ય અવકાશમાં પડકારોનો સામનો કરવાની અને નિયંત્રણ જાળવી રાખવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનો છે. આમાં પ્રતિસ્પર્ધીની ક્ષમતાઓને પ્રભાવિત કરવા, તેમાં અવરોધ ઊભો કરવા, તેને નબળી પાડવા અથવા —જરૂર પડે તો— તેનો નાશ કરવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.