IAEA on Iran Nuclear: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના ઐતિહાસિક વચગાળાના પરમાણુ કરાર હેઠળ, આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA) ના નિરીક્ષકો ટૂંક સમયમાં ઈરાનના અત્યંત સંવેદનશીલ યુરેનિયમ સંવર્ધન સ્થળોની મુલાકાત લેશે. IAEA ના ડિરેક્ટર જનરલ રાફેલ મારિયાનો ગ્રોસીએ બુધવારે જાપાનના ફુકુશિમા દાઇચી પરમાણુ પ્લાન્ટ ખાતે આયોજિત એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો હતો, જેમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે નિરીક્ષણ પ્રક્રિયા બંને દેશોના રાષ્ટ્રપતિઓ દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલા કરારમાં સ્પષ્ટપણે શામેલ છે અને “અનિવાર્યપણે” થશે.
ગ્રોસીએ કહ્યું, “હું રાજકીય નિવેદનોને સંપૂર્ણપણે સમજું છું; તે વાસ્તવિકતાનો ભાગ છે. પરંતુ બંને દેશોના રાષ્ટ્રપતિઓ દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલ સમજૂતી પત્ર સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે પરમાણુ સામગ્રી ધરાવતી તમામ સુવિધાઓનું IAEA દ્વારા નિરીક્ષણ અને ચકાસણી કરવામાં આવશે.” તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નિરીક્ષણો થશે. “તે કાલ પછીના દિવસે, એક અઠવાડિયા પછી અથવા 10 દિવસમાં હોઈ શકે છે; સમય મહત્વપૂર્ણ નથી. મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે પ્રક્રિયા અનિવાર્યપણે આગળ વધશે.”
IAEA ના વડાનું નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે મંગળવારે નિરીક્ષણ મુદ્દા પર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વિરોધાભાસી નિવેદનો સામે આવ્યા હતા. ગ્રોસીએ તેને “શબ્દોનું યુદ્ધ” ગણાવ્યું, અને કહ્યું કે જાહેર નિવેદનો ગમે તેટલા વિરોધાભાસી હોય, હસ્તાક્ષરિત દસ્તાવેજ અંતિમ અને બંધનકર્તા છે. IAEA ના વડા રાફેલ મારિયાનો ગ્રોસીએ અંતે ભાર મૂક્યો કે ઈરાનના સંવર્ધન સ્થળોનું નિરીક્ષણ કરારનો એક અભિન્ન ભાગ છે અને રાજકીય વાણી-વર્તન છતાં આ પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી કે આ પગલું ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ વિશે પારદર્શિતા વધારશે જ નહીં પરંતુ આ ક્ષેત્રમાં કાયમી શાંતિ અને વ્યાપક કરાર માટેનો માર્ગ પણ મોકળો કરશે.
કરારની મુખ્ય શરતો
યુએસ અને ઈરાન વચ્ચે ગયા અઠવાડિયે થયેલા વચગાળાના કરાર હેઠળ, ઈરાન તેના અત્યંત સંવર્ધિત યુરેનિયમ ભંડારને નોંધપાત્ર રીતે નીચા સંવર્ધન સ્તર સુધી ઘટાડશે. બદલામાં, ઈરાની તેલ નિકાસ પરના યુએસ પ્રતિબંધો હટાવવામાં આવશે. બંને પક્ષોને સંપૂર્ણ અને વ્યાપક પરમાણુ કરાર પર કામ કરવા માટે 60 દિવસનો સમય આપવામાં આવ્યો છે.
આ કરાર એક નાજુક યુદ્ધવિરામ પર આધારિત હોવાનું કહેવાય છે, જે પહેલાથી જ ઘણા મોરચે તણાવપૂર્ણ છે. ઈરાને તાજેતરમાં ઇઝરાયલ અને લેબનોનમાં ઈરાન સમર્થિત હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી બંધ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. મંગળવારે લેબનોનમાં હિંસા ફાટી નીકળી હતી, જોકે અત્યાર સુધી પરિસ્થિતિને વધતી અટકાવવામાં આવી છે.
ઈરાને શું કહ્યું?
ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઈસ્માઈલ બાઘાઈએ મંગળવારે તેહરાનમાં પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે ગયા વર્ષે અમેરિકા દ્વારા બોમ્બમારો કરાયેલા પરમાણુ સ્થળોની મુલાકાત લેવા માટે IAEA નિરીક્ષકોની કોઈ યોજના નથી. તેમણે યુએસ ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વાન્સના નિવેદનને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યું. ઈરાને હજુ સુધી ગ્રોસીના નિવેદનનો સત્તાવાર રીતે જવાબ આપ્યો નથી.
અન્ય પરમાણુ સ્થળોની સ્થિતિ
યુદ્ધ પછી, IAEA ને ઈરાનના કેટલાક અન્ય પરમાણુ સ્થળો (બુશેહર પરમાણુ પાવર પ્લાન્ટ સહિત) ની મુલાકાત લેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. જો કે, સંવર્ધન સ્થળોની સંપૂર્ણ ઍક્સેસનો અભાવ એજન્સીને ઈરાનના સમગ્ર યુરેનિયમ ભંડારના જથ્થા, ગુણવત્તા અને સેન્ટ્રીફ્યુજ એરેનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન કરવામાં રોકે છે. પરમાણુ અપ્રસાર નિષ્ણાતોને ડર છે કે ઈરાન તેના કેટલાક ભંડારને અઘોષિત અથવા ગુપ્ત સ્થળોએ સ્થાનાંતરિત કરી શકે છે.
2025 ના યુદ્ધ પછી કોઈ નિરીક્ષણ નહીં
2025 માં ઇઝરાયલ દ્વારા ઇરાન સામે શરૂ કરાયેલા ભયંકર 12-દિવસના યુદ્ધ પછી, ઇરાને IAEA નિરીક્ષકોને તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન સ્થળોની ઍક્સેસ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ સ્થળોએ ઇરાન પાસે 60 ટકા શુદ્ધતા સુધીનો નોંધપાત્ર યુરેનિયમ ભંડાર હોવાનો અંદાજ છે, જેને ઇરાન જો ઇચ્છે તો ઝડપથી પરમાણુ શસ્ત્રો કાર્યક્રમ તરફ વાળી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ ભંડારમાં લગભગ 10 પરમાણુ શસ્ત્રો ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા છે.
ઇરાન લાંબા સમયથી દાવો કરે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ અને ઉર્જા ઉત્પાદન માટે છે. જો કે, તે વિશ્વનો એકમાત્ર દેશ છે જેની પાસે જાહેર કરાયેલ શસ્ત્ર કાર્યક્રમ વિના આટલો ઉચ્ચ શુદ્ધતા ધરાવતો યુરેનિયમ ભંડાર છે. યુદ્ધ પછી પણ, સંવર્ધન સ્થળો સુધી IAEA ની ઍક્સેસનો અભાવ, એજન્સીને ઇરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમની સાચી સ્થિતિ ચકાસવાથી અટકાવે છે.