young: શું નાની ઉંમરે ભૂલકણાપણું વધી રહ્યું છે? આવું શા માટે થઈ રહ્યું છે? નિષ્ણાતોના મંતવ્યો જાણો

young: નાની ઉંમરે ભૂલકણાપણું વધુ જોવા મળી રહ્યું છે. તેનું એક કારણ એ છે કે, આજકાલ લોકો લગભગ દરેક વસ્તુ યાદ રાખવા માટે પોતાના મોબાઈલ ફોન પર નિર્ભર રહે છે. ચાલો જાણીએ કે નિષ્ણાતો આ વિશે શું કહે છે. ટેક્નોલોજી આપણી વિચારવાની, શીખવાની અને યાદ રાખવાની રીતને કેવી રીતે બદલી રહી છે? એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન જેના પર વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે તે એ છે કે: શું આપણે નાની ઉંમરે જ વસ્તુઓ ભૂલવા લાગ્યા છીએ, કે પછી માહિતીને યાદ રાખવાની આપણી પદ્ધતિમાં જ પરિવર્તન આવી રહ્યું છે? આપણે એવા યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં લગભગ બધું જ ડિજિટલ સ્વરૂપે સંગ્રહિત કરી શકાય છે. આપણે મેસેજના સ્ક્રીનશોટ લઈએ છીએ, લેખોને બુકમાર્ક કરીએ છીએ, સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સ સેવ કરીએ છીએ અને આપણા સ્માર્ટફોનમાં નોંધ (notes) લખી રાખીએ છીએ.

‘ડિજિટલ ઓફલોડિંગ’ (Digital Offloading) શું છે?
આ સંદર્ભમાં એક મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલ છે ‘ડિજિટલ ઓફલોડિંગ’ — એટલે કે માહિતીને સંગ્રહિત કરવા માટે મોબાઈલ ફોન અને ડિજિટલ નોટ્સ જેવા બાહ્ય સાધનો પર નિર્ભર રહેવું. જોકે આ ખૂબ જ અનુકૂળ છે, પરંતુ આ સાધનો પર વધુ પડતી નિર્ભરતા આપણી જાતે વસ્તુઓ યાદ રાખવાની ક્ષમતાને ઘટાડી શકે છે. ચિંતાનો વિષય માત્ર એ નથી કે આપણે વધુ ભૂલકણા બની રહ્યા છીએ; પરંતુ એ પણ છે કે આપણે માહિતીને સમજવા, તેના પર સક્રિયપણે વિચારવા અને તેને શીખવા માટે ઓછો સમય ફાળવી રહ્યા છીએ. કોઈ વસ્તુને સેવ કરવી એ તેને શીખવા સમાન નથી, અને કોઈ વસ્તુ વાંચવી એ તેને યાદ રાખી લેવા (મગજમાં ઉતારી લેવા) સમાન નથી.

જોકે, ટેક્નોલોજી પોતે હાનિકારક નથી. ડિજિટલ રિમાઇન્ડર્સ, કેલેન્ડર અને નોટ્સ ખૂબ મદદરૂપ થઈ શકે છે. મહત્વની વાત એ છે કે, આ સાધનોનો ઉપયોગ આપણી માનસિક ક્ષમતાઓને વધારવા માટે કરવો જોઈએ, નહીં કે તેના પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર થઈ જવું જોઈએ.

‘એક્ટિવ રિકોલ’ (યાદ કરેલી બાબતોને સક્રિયપણે યાદ કરવાનો પ્રયાસ) કરવાની પ્રેક્ટિસ કરો, વિક્ષેપો વિના વાંચો, જે શીખ્યા હો તેને તમારા પોતાના શબ્દોમાં ફરીથી વર્ણવો, લોકો સાથે વાતચીત કરો અને પૂરતી ઊંઘ લો. આ ઉપરાંત, ક્યારેક ડિજિટલ ઉપકરણોથી દૂર રહીને તમારા મગજને માહિતીને યાદ રાખવા (સ્થાયી કરવા) માટે સમય આપો. કદાચ સાચો પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે કેટલી માહિતી સંગ્રહિત કરી શકીએ છીએ, પરંતુ એ છે કે તેમાંથી કેટલી માહિતીને આપણે જ્ઞાન તરીકે યાદ રાખી શકીએ છીએ. સ્ક્રીનશોટના આ યુગમાં, આપણે વસ્તુઓને યાદ રાખવાના મહત્વને ભૂલવું ન જોઈએ.