bangladesh: બાંગ્લાદેશ કોર્ટનો ચુકાદો: શેખ હસીનાની પાર્ટીના સાત નેતાઓને ફાંસીની સજા; પૂર્વ વડાપ્રધાન હાલ ભારતમાં છે

bangladesh: મંગળવારે, બાંગ્લાદેશના ‘ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇમ્સ ટ્રિબ્યુનલ-2’ (ICT-2) એ માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓ બદલ અવામી લીગ—જે પક્ષ પર હાલમાં પ્રતિબંધ છે—ના સાત વરિષ્ઠ નેતાઓને ફાંસીની સજા સંભળાવી છે. આ નેતાઓ પર 2024ના વિદ્યાર્થી-આગેવાની હેઠળના વિરોધ પ્રદર્શનો (જે ‘જુલાઈ વિદ્રોહ’ તરીકે ઓળખાય છે) દરમિયાન હિંસાનું નિર્દેશન, ઉશ્કેરણી અથવા તેમાં મદદગારી કરવામાં ભૂમિકા ભજવવાનો આરોપ હતો. ત્રણ સભ્યોની ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષ જસ્ટિસ મોહમ્મદ નઝરુલ ઇસ્લામ ચૌધરીએ આ સાતેય વિરુદ્ધ ચુકાદો સંભળાવ્યો. તમામ આરોપીઓનો મુકદ્દમો તેમની ગેરહાજરીમાં ચલાવવામાં આવ્યો હતો.

વરિષ્ઠ નેતાઓનો મુકદ્દમો
ફાંસીની સજા પામેલા લોકોમાં અવામી લીગના મહાસચિવ અને ભૂતપૂર્વ માર્ગ પરિવહન મંત્રી ઓબૈદુલ કાદર, સંયુક્ત મહાસચિવ એએફએમ બહાઉદ્દીન નસીમ અને માહિતી અને પ્રસારણ રાજ્ય મંત્રી મોહમ્મદ અલી અરાફાતનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, જુબો લીગના પ્રમુખ શેખ ફઝલે શમ્સ પરશ, મહાસચિવ મૈનુલ હુસૈન ખાન નિખિલ તેમજ બાંગ્લાદેશ છાત્ર લીગના પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન અને મહાસચિવ શેખ વાલી આસિફ એનાનને પણ ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદા સમયે સાત આરોપીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સરકાર દ્વારા નિયુક્ત બચાવ પક્ષના વકીલો હાજર હતા. આ કેસ 2024ના વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે જોડાયેલો છે; નોંધનીય છે કે તે પ્રદર્શનોના લગભગ દસ મહિના પછી ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાને પણ તેમની ગેરહાજરીમાં ફાંસીની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.

સાત આરોપો; ફેબ્રુઆરીમાં સુનાવણી શરૂ થઈ
ટ્રિબ્યુનલે 22 જાન્યુઆરીએ સાત આરોપીઓ સામે સાત આરોપો ઘડ્યા હતા અને 17 ફેબ્રુઆરીએ સુનાવણીની કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી. ICT-2 એ વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન હિંસાનું નિર્દેશન અને ઉશ્કેરણી કરવામાં તેમની કથિત ભૂમિકાઓની તપાસ કરી હતી—આ એવા પ્રદર્શનો હતા જેના પરિણામે આખરે 5 ઓગસ્ટ, 2024ના રોજ શેખ હસીનાની સરકાર સત્તા પરથી હટી ગઈ હતી. સરકારી પક્ષે આરોપ મૂક્યો હતો કે આરોપીઓએ વિરોધ કરનારાઓને દબાવવા માટે નિર્દેશો આપ્યા હતા, ઉશ્કેરણીજનક અને ભડકાઉ નિવેદનો આપ્યા હતા અને એવી બેઠકોમાં ભાગ લીધો હતો જેમાં હિંસાની યોજનાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેમના પર વિવિધ સ્થળોએ સશસ્ત્ર હુમલા, વ્યાપક દમન અને મીડિયાને નિયંત્રિત કરવાના પ્રયાસોમાં સામેલ હોવાનો પણ આરોપ હતો, જેના પરિણામે દેશભરમાં હત્યાઓ, હત્યાના પ્રયાસો અને મોટા પાયે હિંસા થઈ હતી.

હસીના ભારતમાં; અગાઉ મૃત્યુદંડની સજા**

શેખ હસીના 5 ઓગસ્ટ, 2024 ના રોજ બાંગ્લાદેશ છોડીને ભારત ગયા હતા અને ત્યારથી ત્યાં રહે છે. નવેમ્બર 2025 માં, ટ્રિબ્યુનલે હસીના અને તેમના ભૂતપૂર્વ ગૃહમંત્રી, અસદુઝમાન ખાન કમાલને વિદ્યાર્થીઓની આગેવાની હેઠળના વિરોધ પ્રદર્શનો પર કાર્યવાહી દરમિયાન માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓ માટે ગેરહાજરીમાં મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી હતી. ટ્રિબ્યુનલે હસીનાને ‘સુપિરિયર કમાન્ડ રિસ્પોન્સિબિલિટી’ ના સિદ્ધાંત હેઠળ દોષિત ઠેરવ્યા હતા, અને ચુકાદો આપ્યો હતો કે તેણીએ વિરોધીઓ સામે ઘાતક બળનો ઉપયોગ કરવાની સત્તા આપી હતી. યુએન માનવ અધિકાર કાર્યાલયના અંદાજ મુજબ, 15 જુલાઈથી 5 ઓગસ્ટ, 2024 વચ્ચે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે જોડાયેલી હિંસામાં 1,400 લોકો માર્યા ગયા હતા.

હસીનાની સજા પર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા

હસીનાને આપવામાં આવેલી મૃત્યુદંડની આંતરરાષ્ટ્રીય ટીકા થઈ. કાનૂની નિષ્ણાતો અને માનવાધિકાર સંગઠનોએ ટ્રાયલની નિષ્પક્ષતા અને ત્યારબાદની કાનૂની પ્રક્રિયાઓ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા. એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે ચુકાદાની ટીકા કરતા કહ્યું હતું કે ટ્રાયલ અને સજા ન્યાય સુનિશ્ચિત કરતી નથી. હ્યુમન રાઇટ્સ વોચે પણ ટ્રાયલની નિષ્પક્ષતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, ખાસ કરીને એ હકીકત પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે હસીનાને તેમની પસંદગીના વકીલ દ્વારા પોતાનો કેસ રજૂ કરવાની તક નકારવામાં આવી હતી. ૧૯૭૧ના બાંગ્લાદેશ મુક્તિ યુદ્ધ દરમિયાન માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓનો કેસ ચલાવવા માટે હસીના સરકારે ૨૦૧૦માં આંતરરાષ્ટ્રીય ગુના ટ્રિબ્યુનલની સ્થાપના કરી હતી. હસીના સરકારના પતન પછી, મુહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વ હેઠળના વચગાળાના વહીવટીતંત્રે ટ્રિબ્યુનલના કાયદામાં સુધારો કર્યો, તેને રાજકીય પક્ષો અને સંલગ્ન સંગઠનો સામે કાર્યવાહી કરવાનો અધિકાર આપ્યો.