‘નવા UGC નિયમો પર પુનર્વિચાર કરવા સમિતિની રચના કરવામાં આવશે,’ મોદી સરકારનું સુપ્રીમ કોર્ટમાં નિવેદન

કેન્દ્ર સરકાર ‘UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ 2026’ (સમાનતા અંગેના નિયમો) પર પુનર્વિચાર કરવા જઈ રહી છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં, સરકારે આ નિયમોની સમીક્ષા કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. હાલ પૂરતું, આ નિયમોના અમલીકરણ પરનો સ્ટે (રોક) યથાવત છે અને હવે પછીની સુનાવણી ચાર અઠવાડિયા પછી રાખવામાં આવી છે. કેન્દ્ર સરકાર ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ઘડવામાં આવેલા યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ના નવા નિયમોની ફરીથી તપાસ કરી રહી છે. ગુરુવારે, કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટેને જણાવ્યું હતું કે તે ‘UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ 2026’ ની સમીક્ષા કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાનું વિચારી રહી છે. સરકારે કહ્યું કે નિયમો એવી રીતે તૈયાર થવા જોઈએ કે જેથી કોઈપણ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને અસંતોષ કે ચિંતા અનુભવાય નહીં.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI), ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંત અને ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચીની બેંચ સમક્ષ હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર આ બાબત પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે સરકાર તમામ વિદ્યાર્થીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માંગે છે અને એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે નિર્ણયો યુવા પેઢીના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે. મુખ્ય ન્યાયાધીશે પણ ટિપ્પણી કરી હતી કે તમામ વિદ્યાર્થીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવું આવશ્યક છે. આ કેસની સુનાવણી ચાર અઠવાડિયા માટે મુલતવી રાખવામાં આવી છે.

નવા ‘UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ 2026’ શું છે?
જાન્યુઆરી 2026માં, UGC એ ‘ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અંગેના નિયમો, 2026’ (Promotion of Equity in Higher Education Institutions Regulations, 2026) જાહેર કર્યા હતા. તેનો ઉદ્દેશ્ય ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને અસમાન વ્યવહારને રોકવાનો હતો, સાથે જ તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે સમાન તકો સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો. આ નિયમોએ 2012ની અગાઉની સમાનતા માર્ગદર્શિકાઓનું સ્થાન લીધું હતું. જોકે, નવા નિયમોમાં ‘જાતિ આધારિત ભેદભાવ’ની વ્યાખ્યાને લઈને વિવાદ સર્જાયો હતો.

નિયમ 3(1)(c) હેઠળ, અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) ના સભ્યો પ્રત્યેના અન્યાયી વ્યવહારને ‘જાતિ આધારિત ભેદભાવ’ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો હતો. નિયમોને પડકારનારા અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે આ નિયમો સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓના હિતો માટે પૂરતું રક્ષણ પૂરું પાડતા નથી. તેમણે રજૂઆત કરી કે જોગવાઈઓની વ્યાખ્યાઓ અને તેનો વ્યાપ એકતરફી હોઈ શકે છે, જેનાથી અનામત વર્ગમાં ન આવતા વિદ્યાર્થીઓ સામે ભેદભાવ થવાની શક્યતા રહેલી છે. બીજી તરફ, આ નિયમોના સમર્થકોનું કહેવું છે કે ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવને રોકવા માટે એક મજબૂત રક્ષણાત્મક માળખું હોવું અનિવાર્ય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે જાન્યુઆરીમાં સ્ટે (રોક) મૂક્યો
સુપ્રીમ કોર્ટે જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં UGCના નવા નિયમોને પડકારતી અરજીઓ પર સુનાવણી કરી હતી. પ્રાથમિક દૃષ્ટિએ, કોર્ટને આ નિયમોની ભાષા અસ્પષ્ટ અને દુરુપયોગ થઈ શકે તેવી જણાઈ. પરિણામે, સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૨૬ના નિયમો પર રોક લગાવી દીધી અને નિર્દેશ આપ્યો કે વચગાળાની વ્યવસ્થા તરીકે જૂના ૨૦૧૨ના નિયમો અમલમાં રહેશે. આનો અર્થ એ છે કે, હાલ પૂરતું, ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સમાનતા અને ભેદભાવ સંબંધિત બાબતો ૨૦૧૨ના નિયમનકારી માળખા હેઠળ સંચાલિત થશે.

ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં, કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જાણ કરી કે નવા નિયમો પર પુનર્વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. ૫ નવેમ્બરના રોજ યોજાયેલી સુનાવણી દરમિયાન, સરકારે વધુમાં સંકેત આપ્યો કે તેઓ આ બાબતની સમીક્ષા કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.