census: વસ્તી ગણતરીના નિયમોમાં ફેરફાર: ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના શિક્ષકો હવે વસ્તી ગણતરીમાં ભાગ લઈ શકશે – શું બદલાયું છે?

census: કેન્દ્ર સરકારે વસ્તી ગણતરી સંબંધિત કાર્યો માટે કર્મચારીઓની નિમણૂકને લગતા નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે. ૧૬ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ, ગૃહ મંત્રાલયે ‘વસ્તી ગણતરી (સુધારા) નિયમો, ૨૦૨૬’ (Census (Amendment) Rules, 2026) માટે એક જાહેરનામું બહાર પાડ્યું. આ નિયમો હેઠળ, સરકારી અને ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના શિક્ષકો, સરકારી વિભાગોના કારકુનો (ક્લાર્ક) અને અધિકારીઓ, તેમજ અન્ય યોગ્ય વ્યક્તિઓને વસ્તી ગણતરી માટે ‘ગણતરીકાર’ (enumerator) તરીકે કામ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી શકે છે. આ ફેરફારનો ઉદ્દેશ્ય વસ્તી ગણતરીની કામગીરી માટે ઉપલબ્ધ કર્મચારીઓના કાર્યક્ષેત્રને સ્પષ્ટ કરવાનો છે. નવા નિયમો સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયાની તારીખથી અમલમાં આવ્યા છે.

નવા નિયમોમાં એવી વ્યક્તિઓની ત્રણ શ્રેણીઓનો સમાવેશ થાય છે જેઓ ગણતરીકાર તરીકે સેવા આપી શકે છે: સરકારી, સ્થાનિક સંસ્થા સંચાલિત, અનુદાનિત (aided) અને બિન-અનુદાનિત (unaided) ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના શિક્ષકો; કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના વિભાગો સહિત વિવિધ સંસ્થાઓના કારકુનો અને અધિકારીઓ; અને રાજ્ય સરકાર અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વહીવટીતંત્ર દ્વારા યોગ્ય માનવામાં આવતી અન્ય કોઈપણ વ્યક્તિઓ.

વસ્તી ગણતરીમાં ગણતરીકાર તરીકે કોણ કામ કરી શકે?
નવા નિયમો અનુસાર, સરકારી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સ્થાનિક સત્તામંડળો, અનુદાનિત કે બિન-અનુદાનિત ખાનગી સંસ્થાઓ, સોસાયટીઓ અથવા ટ્રસ્ટોમાં કાર્યરત શિક્ષકોની ગણતરીકાર તરીકે નિમણૂક કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક સત્તામંડળો અથવા અન્ય સંસ્થાઓમાં કામ કરતા કારકુનો અને અધિકારીઓ પણ આ ભૂમિકા માટે પાત્ર ગણાય છે.

આમાં જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs), વૈધાનિક સંસ્થાઓ, બેંકો, કંપનીઓ, વિવિધ સંસ્થાઓ, સોસાયટીઓ અને ટ્રસ્ટોનો સમાવેશ થાય છે. ત્રીજી શ્રેણીમાં એવી કોઈપણ વ્યક્તિનો સમાવેશ થાય છે જેને રાજ્ય સરકાર અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનું વહીવટીતંત્ર આ જવાબદારી માટે યોગ્ય માને છે. જો કે, આ જાહેરનામાનો અર્થ એવો નથી કે આ વ્યક્તિઓની આપમેળે નિમણૂક થઈ જશે; પરંતુ, તે તેમને ગણતરીકારની ભૂમિકા માટે ‘પાત્ર શ્રેણીઓ’ તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.

વસ્તી ગણતરીના નિયમોમાં આ ફેરફારો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? વસ્તી ગણતરી દરમિયાન વ્યક્તિઓ અને પરિવારો વિશે માહિતી એકત્રિત કરવા માટે મોટી સંખ્યામાં ગણતરીકારોની જરૂર પડે છે. નવા નિયમોમાં વિવિધ વિભાગો અને સંસ્થાઓના કર્મચારીઓને સામેલ કરવાની જોગવાઈઓ છે, જેનાથી ગણતરીકાર તરીકે નિમણૂક કરી શકાય તેવી વ્યક્તિઓની શ્રેણીઓ સ્પષ્ટ થાય છે. શિક્ષકો, જેઓ તેમની વ્યાવસાયિક ફરજોના ભાગરૂપે જનતા સાથે સંપર્કમાં આવે છે, તેમને આ કાર્ય માટે નિયુક્ત કરી શકાય છે; તેવી જ રીતે સરકારી અને અન્ય સંસ્થાઓના કર્મચારીઓને પણ આ કામગીરી સોંપી શકાય છે. વધુમાં, રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટીતંત્રોને અન્ય યોગ્ય વ્યક્તિઓની પસંદગી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે, જેમને તેઓ આ કાર્ય માટે યોગ્ય ગણે. જોકે, આ જાહેરનામામાં કેટલા ગણતરીકારો (enumerators) રોકવામાં આવશે, તેમની નિમણૂક કઈ તારીખે થશે અથવા તેમને કેટલું મહેનતાણું મળશે, તે અંગે કોઈ વિગતો આપવામાં આવી નથી.