Gandhi jayanti: ગાંધી જયંતિ પર દારૂની દુકાનો કેમ બંધ રહે છે? ‘ડ્રાય ડે’ (Dry Day) સાથેના જોડાણને સમજો

Gandhi jayanti: ગાંધી જયંતિ ૨૦૨૬: દર વર્ષે ૨ ઓક્ટોબરે ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે ઘણા રાજ્યોમાં ‘ડ્રાય ડે’ જાહેર કરવામાં આવે છે. અહીં ‘ડ્રાય ડે’ અને ગાંધી જયંતિ વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવવામાં આવ્યો છે. દર વર્ષે ૨ ઓક્ટોબરે દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં દારૂની દુકાનો, બાર અને રેસ્ટોરન્ટમાં દારૂનું વેચાણ બંધ રાખવામાં આવે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ થાય છે કે મહાત્મા ગાંધીની જન્મજયંતિ પર ‘ડ્રાય ડે’ શા માટે પાળવામાં આવે છે? આ નિયમ કોણે બનાવ્યો? તેનો જવાબ બાપુની વિચારધારા અને બંધારણમાં સમાવિષ્ટ દ્રષ્ટિકોણ – બંનેમાં રહેલો છે.

‘ડ્રાય ડે’ એટલે એવો દિવસ જ્યારે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં દારૂના વેચાણ અને પીરસવા પર પ્રતિબંધ હોય છે. આ પ્રતિબંધ સામાન્ય રીતે ૨૪ કલાક માટે અમલમાં રહે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન દારૂની દુકાનો, બાર, પબ અને રેસ્ટોરન્ટ દારૂ વેચી શકતા નથી. આ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરવાથી લાયસન્સ રદ થઈ શકે છે, તેમજ દંડ અથવા અન્ય કાનૂની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે.

ગાંધી જયંતિ ઉપરાંત, મોટાભાગના રાજ્યોમાં સ્વતંત્રતા દિવસ (૧૫ ઓગસ્ટ) અને પ્રજાસત્તાક દિવસ (૨૬ જાન્યુઆરી) પર પણ ‘ડ્રાય ડે’ પાળવામાં આવે છે. ચૂંટણી, મતગણતરીના દિવસો અને અમુક મુખ્ય તહેવારો દરમિયાન પણ આવા પ્રતિબંધો લાદવામાં આવે છે.

‘ડ્રાય ડે’ અને બાપુ વચ્ચેનો સંબંધ
મહાત્મા ગાંધી દારૂના સેવનને સમાજની સૌથી મોટી બદીઓમાંની એક માનતા હતા. તેમનું માનવું હતું કે દારૂ વ્યક્તિની સ્પષ્ટ વિચારવાની અને તર્ક કરવાની ક્ષમતા છીનવી લે છે, પરિવારોનો નાશ કરે છે અને ગરીબોને વધુ ગરીબીમાં ધકેલે છે. સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન, તેમણે નશાકારક પદાર્થો પર પ્રતિબંધને આંદોલનનો એક મુખ્ય ભાગ બનાવ્યો હતો.

અસહકાર આંદોલન દરમિયાન દારૂની દુકાનોની બહાર ધરણાં કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમના કાર્યસૂચિમાં દારૂબંધીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ઘણીવાર એવું કહેવામાં આવે છે – અને આ વિચાર મહાત્મા ગાંધી સાથે જોડવામાં આવે છે – કે જો તેમને દેશમાં થોડા સમય માટે પણ સત્તા મળી હોત, તો તેઓ સૌથી પહેલું કામ દારૂની દુકાનો બંધ કરવાનું કર્યું હોત. આ પાછળનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે: તેઓ દારૂના સખત વિરોધી હતા. આ જ કારણસર, તેમના સિદ્ધાંતોના સન્માનમાં તેમની જન્મજયંતિ પર દારૂના વેચાણ પર રોક લગાવવાની પરંપરા શરૂ કરવામાં આવી હતી.

બંધારણ શું કહે છે? ભારતીય બંધારણના ‘રાજ્યની નીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો’ (Directive Principles of State Policy) હેઠળની કલમ ૪૭ જણાવે છે કે રાજ્યે નશીલા પીણાં અને સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક પદાર્થોના સેવન પર પ્રતિબંધ મૂકવાની દિશામાં કામ કરવું જોઈએ. આ કોઈ ફરજિયાત કાયદો નથી, પરંતુ સરકારો માટે એક માર્ગદર્શિકા છે. આ જોગવાઈમાં મહાત્મા ગાંધીના દ્રષ્ટિકોણનો પ્રભાવ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.

આ નિયમો કોણ નક્કી કરે છે?
આ એક રસપ્રદ પાસું છે. બંધારણમાં દારૂનો વિષય ‘રાજ્ય યાદી’ (State List) હેઠળ આવે છે, જેનો અર્થ એ છે કે દારૂના વેચાણ, લાયસન્સિંગ અને ‘ડ્રાય ડે’ (દારૂબંધીના દિવસો) નક્કી કરવાની સત્તા સંબંધિત રાજ્ય સરકારો પાસે હોય છે. પરિણામે, સમગ્ર દેશમાં કોઈ એક સમાન નિયમ લાગુ પડતો નથી. જોકે મોટાભાગનાં રાજ્યો ગાંધી જયંતિ પર ‘ડ્રાય ડે’ પાળે છે, તેમ છતાં અમુક રાજ્યો કે શહેરોમાં ચોક્કસ છૂટછાટો અથવા અલગ નિયમો હોઈ શકે છે. ‘ડ્રાય ડે’ની યાદી સામાન્ય રીતે વર્ષની શરૂઆતમાં દરેક રાજ્યની આબકારી નીતિ (excise policy)ના ભાગરૂપે જાહેર કરવામાં આવે છે.

તેથી, ૨જી ઓક્ટોબરે તમારા શહેરમાં લાગુ પડતા ચોક્કસ નિયમો જાણવા માટે રાજ્યના આબકારી વિભાગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી યાદી તપાસવી એ સૌથી વિશ્વસનીય રીત છે.