kolkata: કોલકાતાની દુર્ગા પૂજા વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. નવરાત્રિ દરમિયાન, શહેરભરમાં અનેક સ્થળોએ ભવ્ય દુર્ગા પૂજાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. જોકે, શું તમે જાણો છો કે જાનબજારમાં એકસાથે ત્રણ અલગ-અલગ દુર્ગા પૂજાઓ યોજાય છે? કોલકાતા તેની ભવ્ય સ્થાપત્યકલા અને જાણીતી બંગાળી હસ્તીઓ સાથે જોડાયેલી વાર્તાઓ માટે જાણીતું છે. આવી જ એક હસ્તી છે રાણી રાશમણિ, જેઓ પ્રખ્યાત દક્ષિણેશ્વર કાલી મંદિરના નિર્માણ માટે વિશેષરૂપે જાણીતા છે. તેમના પારિવારિક નિવાસસ્થાન, ‘જાનબજાર રાજબારી’નો ઇતિહાસ પણ ખૂબ રસપ્રદ છે; આ હવેલીમાં દર વર્ષે ત્રણ અલગ-અલગ દુર્ગા પૂજાઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ કે એક જ સ્થળે શા માટે ત્રણ દુર્ગા પૂજાઓ કરવામાં આવે છે અને આ પરંપરા પાછળનો ઇતિહાસ શું છે.
ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્ય કોલકાતામાં આવેલી આ ભવ્ય હવેલીનું નિર્માણ કાર્ય ૧૮૦૫માં શ્રીમંત વેપારી બાબુ પ્રીતારામ દાસ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમના પુત્ર, બાબુ રાજચંદ્ર દાસે ૧૮૧૩માં આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કર્યો હતો. આ વિશાળ હવેલીમાં લગભગ ૩૦૦ રૂમ, છ મોટા આંગણા, એક ‘ઠાકુર દાલન’ (પૂજા ખંડ), એક ‘નટ મંદિર’ (પ્રદર્શન ખંડ), શસ્ત્રાગાર અને એક તળાવનો સમાવેશ થતો હતો. રાજચંદ્રના અચાનક અવસાન બાદ, રાણી રાશમણિએ સમગ્ર હવેલી અને સંપત્તિની જવાબદારી સંભાળી લીધી હતી.
ત્રણ દુર્ગા પૂજાઓનું કારણ
રાણી રાશમણિના સમય પછી, આ વિશાળ સંપત્તિ તેમના પુત્રીઓના પરિવારો વચ્ચે વહેંચવામાં આવી હતી. આ વહેંચણીને કારણે જ આજે પણ ઐતિહાસિક રાજબારીના વિવિધ વિભાગોમાં ત્રણ અલગ-અલગ દુર્ગા પૂજાઓ ઉજવવામાં આવે છે—એક એવી અનોખી પરંપરા જે પેઢીઓથી ચાલી આવે છે.
રાણી રાશમણિનું યોગદાન
‘બોયન્ટ લાઇફસ્ટાઇલ’ (Buoyant Lifestyle) અનુસાર, નાની ઉંમરે પતિને ગુમાવ્યા બાદ રાણી રાશમણિએ તેમના પરિવારની જમીનદારી અને આર્થિક બાબતોની જવાબદારી સંભાળી હતી. એવા સમયમાં જ્યારે મહિલાઓને પુરુષો સમાન સામાજિક દરજ્જો મળતો ન હતો, ત્યારે તેમણે સફળતાપૂર્વક પારિવારિક બાબતોનું સંચાલન કર્યું હતું. તેમણે અંગ્રેજો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો અને હુગલી નદીમાં માછીમારી પરના કર (ટેક્સ)ને નાબૂદ કરાવવા માટે વ્યાપક પ્રયાસો કર્યા હતા. સમાજ સુધારક રાજા રામ મોહન રાય સાથે મળીને, રાસમણીએ બાળવિવાહ અને સતી પ્રથા વિરુદ્ધ પણ અભિયાન ચલાવ્યું હતું. તેમના પ્રયાસો માત્ર સામાજિક મુદ્દાઓ પૂરતા સીમિત નહોતા; તેમણે ગરીબોની મદદ માટે અનેક સેવાકીય કાર્યો પણ કર્યા હતા. તેમણે કોલકાતાની મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ અને પુસ્તકાલયો, જેમ કે ‘ઈમ્પીરીયલ લાઈબ્રેરી’ અને ‘હિન્દુ કોલેજ’, ને દાન આપ્યું હતું.