Gulf: ગલ્ફમાં તણાવ વચ્ચે અમેરિકાએ ઈરાકમાંથી સૈન્ય પાછું ખેંચ્યું: શું મધ્ય પૂર્વમાં સત્તાનું સંતુલન બદલાશે?

gulf: ૨૦ માર્ચ, ૨૦૦૩ના રોજ અમેરિકાના નેતૃત્વ હેઠળના દળોએ ઈરાક પર આક્રમણ કર્યું, જેના પરિણામે સદ્દામ હુસૈનનું શાસન પતન પામ્યું. ત્યારબાદ અમેરિકાનો પ્રભાવ ક્રમશઃ વધ્યો અને એક તબક્કે ત્યાં તૈનાત સૈનિકોની સંખ્યા ૧,૭૦,૦૦૦થી પણ વધી ગઈ હતી. તેહરાન અને વોશિંગ્ટન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવપૂર્ણ ગતિરોધની વચ્ચે, અમેરિકાએ આ બુધવારે ઈરાકમાંથી તેની સૈન્ય વાપસીની પ્રક્રિયા સત્તાવાર રીતે પૂર્ણ કરી. આ સાથે જ ૨૦૦૩માં સદ્દામ હુસૈનની સરકારના પતન બાદ શરૂ થયેલા અમેરિકી સૈન્યની હાજરીના ૨૩ વર્ષના લાંબા અને ઘટનાપૂર્ણ અધ્યાયનો અંત આવ્યો છે.

જોકે બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી અને દ્વિપક્ષીય સુરક્ષા સંબંધો સંપૂર્ણપણે તૂટ્યા નથી, તેમ છતાં આ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર પશ્ચિમ એશિયામાં સત્તાના સંતુલનમાં મોટો ભૌગોલિક-રાજકીય (geopolitical) બદલાવ લાવે તેવી શક્યતા છે.

૨૩ વર્ષની આ સફર કેવી રહી?
૨૦ માર્ચ, ૨૦૦૩ના રોજ અમેરિકાના નેતૃત્વ હેઠળના દળોએ ઈરાક પર આક્રમણ કર્યું, જેના પરિણામે સદ્દામ હુસૈનનું શાસન પતન પામ્યું. ત્યારબાદ અમેરિકાનો પ્રભાવ વધતો ગયો અને ૨૦૦૭માં તે તેની ટોચની સપાટીએ પહોંચ્યો, જ્યારે દેશમાં ૧,૭૦,૦૦૦થી વધુ અમેરિકી સૈનિકો તૈનાત હતા.

જોકે અમેરિકાએ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧માં તેના છેલ્લા લડાયક સૈનિકો પાછા ખેંચી લીધા હતા, પરંતુ ૨૦૧૪માં ‘ઇસ્લામિક સ્ટેટ’ (ISIS) ના ઝડપી ઉદયને કારણે ‘ઓપરેશન ઇનહેરન્ટ રિઝોલ્વ’ હેઠળ અમેરિકી દળોએ ફરીથી ઈરાકમાં આવવું પડ્યું હતું.

આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન રાજદ્વારી વાટાઘાટો પણ ચાલુ રહી હતી. વોશિંગ્ટન અને બગદાદ વચ્ચે ૨૦૨૪માં થયેલા કરાર હેઠળ, અમેરિકાના નેતૃત્વ હેઠળના ગઠબંધન (coalition) ના મિશનને તબક્કાવાર સમાપ્ત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ની અંતિમ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. અંતિમ તબક્કા દરમિયાન સક્રિય રહેલા અંદાજે ૧,૫૦૦ થી ૨,૫૦૦ અમેરિકી અને ગઠબંધન દળના કર્મચારીઓ પણ હવે ઈરાક છોડી ચૂક્યા છે.

આગામી સમયના મુખ્ય સુરક્ષા પડકારો
અમેરિકી સૈનિકોની આ અંતિમ વાપસી બાદ, ઈરાકના આંતરિક અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખા અંગે ત્રણ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. પ્રથમ, ઈરાન-સમર્થિત મિલિશિયા (સશસ્ત્ર જૂથો) અને પ્રાદેશિક પ્રભાવનો મુદ્દો. પ્રાદેશિક સ્તરે ઈરાનના પ્રભાવને રોકવા માટે અમેરિકી સૈન્યની હાજરીને લાંબા સમયથી એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ માનવામાં આવતું હતું. અમેરિકાની પીછેહઠ તેહરાન અને તેના સહયોગી સશસ્ત્ર જૂથોને રાજકીય અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે તેમનો પ્રભાવ વધુ મજબૂત કરવાની મોટી તક પૂરી પાડી શકે છે. જોકે, બિન-સરકારી સશસ્ત્ર જૂથો પાસે રહેલા શસ્ત્રોને સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ લાવવાનો મોટો પડકાર ઈરાકી સરકાર સામે છે.