Kutch News: ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ નજીક કચ્છના એક દૂરના વિસ્તારમાં પુરાતત્વવિદોને મધ્યયુગીન વસાહતના મહત્વપૂર્ણ અવશેષો મળ્યા છે. આ સ્થળ પર મોટી ઈંટની રચનાઓ, પ્રાચીન માટીના વાસણો, સિક્કો અને અન્ય કલાકૃતિઓ ઉપરાંત આશરે 100 માનવ હાડપિંજર ધરાવતું કબ્રસ્તાન પણ મળી આવ્યું છે. આ શોધથી આ વિસ્તારના પ્રાચીન ઇતિહાસ અને વેપાર માર્ગો અંગે નવી માહિતી સામે આવવાની શક્યતા છે.
આ સ્થળની પ્રથમ ઓળખ 2023-24 દરમિયાન સરહદ સુરક્ષા દળ (BSF)ના જવાનો દ્વારા નિયમિત પેટ્રોલિંગ દરમિયાન થઈ હતી. સરહદી વિસ્તારમાં જમીન પર પથરાયેલા અનેક બાંધકામોના અવશેષો જોઈને જવાનોએ આ સ્થળને ઉજડાગાંવ અથવા ‘ખંડેર ગામ’ તરીકે ઓળખવાનું શરૂ કર્યું હતું. બાદમાં ક્રાંતિગુરુ શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા કચ્છ યુનિવર્સિટી અને ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના સંયુક્ત સંશોધન પ્રોજેક્ટ હેઠળ સ્થળનું વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ શરૂ કરવામાં આવ્યું.
પ્રારંભિક સંશોધન મુજબ આ વસાહત 11મીથી 14મી સદી દરમિયાન, એટલે કે સૂમરા સમયગાળા દરમિયાન વસેલી હોવાની શક્યતા છે. ખોદકામ દરમિયાન મોટી ઈંટની રચનાઓ સાથે માટીના વાસણો, તેલના દીવા, તાંબાનો સિક્કો, ઊંટની મૂર્તિ અને ચોખા કાપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનો મળ્યા છે. આ પુરાવા સૂચવે છે કે અહીં સ્થાયી સમુદાય રહેતો હતો અને લોકો ખેતી ઉપરાંત સંભવતઃ વેપાર સાથે પણ સંકળાયેલા હતા.
સંશોધકોને સ્થળ પર એક મોટું કબ્રસ્તાન પણ મળ્યું છે, જેમાં આશરે 100 માનવ હાડપિંજર હોવાનું અનુમાન છે. તેમાંના ઘણા હાડપિંજર પશ્ચિમ તરફ મોઢું રાખેલી સ્થિતિમાં મળી આવ્યા છે. સંશોધકોનું માનવું છે કે ભૂતકાળમાં આવેલા મોટા ભૂકંપ સહિતની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિના કારણે કેટલાક અવશેષો જમીનની સપાટી નજીક આવ્યા હોઈ શકે છે. જોકે, હાડપિંજરની ચોક્કસ ઉંમર અને તેમના મૃત્યુના કારણ અંગે વધુ વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી છે.
સંશોધકોના મતે, આ વસાહત કદાચ એવા પ્રાચીન જળમાર્ગની નજીક આવેલી હતી, જે આંતરિક વિસ્તારને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો હતો. આવા જળમાર્ગો દ્વારા લોકો, કૃષિ પેદાશો અને અન્ય માલસામાનની અવરજવર થતી હોવાની શક્યતા છે. આજે જ્યાં સરહદનો ઉજ્જડ વિસ્તાર જોવા મળે છે, ત્યાં સદીઓ પહેલાં વસાહત, ખેતી અને વેપારનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર અસ્તિત્વમાં હતું. KSKVK યુનિવર્સિટી, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી અને અન્ય સંસ્થાઓના નિષ્ણાતો હવે આ સ્થળના વધુ અભ્યાસ દ્વારા કચ્છના પ્રાચીન વેપાર અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસના નવા રહસ્યો ઉકેલવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે.